دزد خاموش

تریتا نیوز / بهناز عباسی مقدم -متخصص تغذیه -چگونه زوال عقل مدت‌ها قبل از اینکه متوجه آن شوید، شروع می‌شود؟بیشتر مردم زوال عقل را با بارزترین علائم آن مرتبط می‌دانند: فراموش کردن چهره‌های آشنا توسط یکی از عزیزان، تلاش برای تمام کردن یک جمله یا گم شدن در خیابانی که صد بار در آن قدم زده‌اند. اما اگر داستان زوال عقل دهه‌ها قبل از هر یک از این موارد آغاز شود چه؟ اگر مغز در حالی که فرد هنوز تیزبین، مستقل و کاملاً بی‌خبر است، بی‌سروصدا در حال تغییر باشد چه؟

این دقیقاً همان چیزی است که علم به ما می‌گوید.

مغز خیلی قبل از ذهن تغییر می‌کند

مهمترین چیزی که باید در مورد زوال عقل، به ویژه بیماری آلزایمر، که تا 70٪ از کل موارد را تشکیل می‌دهد، درک کرد این است که این بیماری از زمان تشخیص شروع نمی‌شود. در سکوت شروع می‌شود.

درتحقیقات جدید که دانشمندان آن را بیماری آلزایمر پیش‌بالینی می‌نامند، مرحله‌ای است که هیچ گونه علائم بالینی ندارد. در طول این دوره، که می‌تواند سال‌ها یا حتی دهه‌ها طول بکشد، افراد از نظر شناختی سالم هستند اما تغییرات مغزی قابل توجهی مرتبط با آلزایمر دارند. همین تحقیق تخمین می‌زند که در حال حاضر حدود ۳۱۵ میلیون نفر در سراسر جهان ممکن است در این مرحله پیش‌بالینی خاموش باشند، که بسیار بیشتر از تعداد مبتلایان به آلزایمر علامت‌دار است.

نکته جالب‌تراینکه پروتئین‌های بتا آمیلوئید( یکی از نشانه‌های بارز آلزایمر) از ۲۰ سال قبل از بروز هرگونه علامتی در مغز شروع به تجمع می‌کنند. تصویربرداری از مغز و مطالعات طولی نشان می‌دهد که تفاوت‌های قابل اندازه‌گیری در مورفولوژی مغز در بیماران ۷ تا ۱۰ سال قبل از تشخیص، و گاهی اوقات بیشتر، قابل شناسایی است.

مراحل بیماری آلزایمر

مطالعات جدید مدل دو مرحله‌ای از پیشرفت آلزایمر را تأیید کرده اند. مرحله اول آهسته و خاموش است و تنها بر چند نوع سلول آسیب‌پذیر تأثیر می‌گذارد و هیچ اثر شناختی ندارد. تنها درمرحله دوم، که مخرب‌تر است(زمانی که تجمع آمیلوئید و تاو به طور چشمگیری سرعت می‌گیرد) علائمی مانند از دست دادن حافظه و سردرگمی ظاهر می‌شود. اما متاسفانه تا آن زمان، آسیب مغزی گسترده و بالقوه برگشت‌ناپذیری رخ داده است.

دانشکده پزشکی جان هاپکینز این موضوع را به صراحت تأیید می‌کند: «تغییرات در مغز سال‌ها قبل از اینکه فرد علائم بیماری را نشان دهد، آغاز می‌شود.» انجمن آلزایمر نیز همین نکته را تکرار می‌کند و این دوره را بیماری آلزایمر پیش‌بالینی می‌نامد، دوره‌ای از زمان که اغلب سال‌ها طول می‌کشد و در آن مغز در حال جنگ با خودش است، در حالی که فرد کاملاً بی‌خبر به زندگی روزمره خود ادامه می‌دهد.

چرا مرحله خاموش اینقدر مهم است؟

این واقعیت که زوال عقل به صورت خاموش شروع می‌شود، صرفاً یک یافته جذاب نیست؛ بلکه فواید زیادی برای تشخیص، درمان و پیشگیری دارد.

تحقیقات جدید نشان داد که اتصال عملکردی مغز در افرادی که درنهایت به زوال عقل آلزایمر مبتلا می‌شوند، در مراحل اولیه مختل می‌شود و این اختلال را می‌توان در مرحله پیش‌بالینی با استفاده از مدل‌سازی پیشرفته سن مغز تشخیص داد. به عبارت دیگر، علائم هشدار دهنده وجود دارند، اما با چشم غیرمسلح و اکثر ارزیابی‌های بالینی استاندارد قابل مشاهده نیستند.از آنجا که هیچ نشانه شروع مشخصی وجود ندارد، زوال عقل اغلب تا زمانی که به حرکت عصبی قابل توجهی دست نیافته باشد، قابل تشخیص نیست.

این یک پارادوکس ظالمانه است: دوره‌ای که مداخله بیشترین تأثیر را دارد( قبل از ظهور علائم) دوره‌ای است که اکثر مردم هیچ تصوری از وجود مشکل ندارند.

علائم هشدار اولیه که اغلب نادیده گرفته می‌شوند

در حالی که مرحله پیش بالینی تا حد زیادی نامرئی است، تحقیقات چندین شاخص اولیه ظریف را شناسایی کرده‌اند که می‌توانند در مرحله اختلال شناختی خفیف (پلی بین بیماری پیش بالینی و زوال عقل قابل تشخیص) ظاهر شوند.

این علائم اغلب توسط افراد و خانواده‌هایشان به عنوان پیری طبیعی، استرس یا تغییرات شخصیتی نادیده گرفته می‌شوند.

1. تغییرات ظریف حافظه: اولین تغییرات حافظه به طور خاص بر حافظه کوتاه مدت تأثیر می‌گذارند. فرد ممکن است وقایع دهه‌های پیش را به وضوح به یاد بیاورد اما فراموش کند که برای صبحانه چه خورده است. طبق گفته CDC، علائم اولیه زوال عقل شامل فراموش کردن نام یکی از اعضای نزدیک خانواده یا دوست و عدم توانایی در انجام مستقل کارهای آشنا است.

2. بی‌تفاوتی و کناره‌گیری عاطفی: یکی از علائم هشدار دهنده اولیه که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، بی‌تفاوتی است. یک مطالعه در سال 2023 که در مجله بیماری آلزایمر منتشر شد، نشان داد که بی‌تفاوتی ممکن است نشان دهنده پیشرفت از اختلال شناختی خفیف به سمت بیماری آلزایمر کامل باشد. این بی‌تفاوتی عاطفی اغلب با افسردگی یا صرفاً یک تغییر شخصیت اشتباه گرفته می‌شود.

۳. افسردگی: صحبت از افسردگی شد، شاید چیزی بیش از یک علامت باشد. مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۳ در JAMA Neurology منتشر شد، نشان داد که خطر ابتلا به زوال عقل در بزرگسالانی که قبلاً به افسردگی مبتلا بودند، بیش از دو برابر شده است. نتایج تحقیق نشان داد که افسردگی در هر نقطه‌ای از بزرگسالی، خطر ابتلا به زوال عقل را در مراحل بعدی زندگی افزایش می‌دهد( نه فقط افسردگی در سنین بالا)

۴. اختلالات خواب و کابوس: تحقیقات جدید، خواب آشفته را با خطر ابتلا به زوال عقل در آینده مرتبط دانسته است. مطالعه‌ای که در Fortune (2025) به آن اشاره شده است، نشان می‌دهد که بزرگسالان مسن‌تر که کابوس‌های مکرر را تجربه می‌کنند، دو برابر بیشتر از کسانی که به زوال عقل مبتلا نیستند، احتمال ابتلا به زوال عقل در آنها وجود دارد. محققان اظهار داشتند که این رویاها می‌توانند افراد پرخطر را «چند سال یا دهه قبل از بروز مشکلات حافظه و تفکر» شناسایی کنند.

۵. از دست دادن بویایی: کاهش حس بویایی، که اغلب به عنوان یک آلرژی ساده یا تغییر مرتبط با سن تلقی می‌شود، به عنوان یک علامت اولیه از چندین بیماری عصبی، از جمله آلزایمر وپارکینسون شناخته شده است. تحقیقات منتشر شده در مجله نورولوژی نشان داد که ارتباط بین تغییرات بویایی و زوال شناختی ممکن است به ویژه در افرادی که به زوال عقل مبتلا می‌شوند، برجسته‌تر باشد.

6. کاهش وزن بی‌دلیل: تحقیقات منتشر شده در مجله پیری و سلامت (2024) مسیرهای وزن بدن را قبل و بعد از تشخیص زوال عقل مقایسه کردند و دریافتند که کاهش وزن اغلب قبل از تشخیص بالینی شروع می‌شود. این ممکن است ناشی از تغییرات متابولیکی و هورمونی مرتبط با تخریب عصبی اولیه یا از تغییرات در اشتها و تنظیم انرژی باشد که زودتر خود را نشان می دهند.

7. مشکلات زبانی: مشکل در یافتن کلمه مناسب در اواسط جمله، مکث غیرمنتظره یا تلاش برای بیان منسجم افکار، نشانه‌های اولیه‌ای هستند که شبکه‌های زبانی در مغز ممکن است تحت فشار باشند. این تغییرات به اندازه‌ای نامحسوس هستند که معمولاً سال‌ها به عنوان خستگی یا حواس‌پرتی نادیده گرفته می‌شوند.

نکته مهم: هیچ یک از این علائم به تنهایی زوال عقل راتایید

نمی‌کند. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها CDC) ) به روشنی بیان می‌کند که مشکلات حافظه باید به طور قابل توجهی در زندگی روزمره اختلال ایجاد کنند تا زوال عقل تشخیص داده شود. اما الگوهای تغییر، به ویژه علائم متعددی که با هم ظاهر می‌شوند و با گذشت زمان بدتر می‌شوند، به جای عادی‌سازی، باید پیگیری شوند.

خوشبختانه علم پیشگیری به ما می گویدکه تقریباً نیمی از موارد قابل اجتناب هستند:

کمیسیون برجسته پیشگیری، مداخله و مراقبت از زوال عقل لنست در سال 2024، (یکی از جامع‌ترین تحلیل‌های منتشر شده در مورد علم زوال عقل) به این نتیجه رسیده است که تقریباً 45٪ از کل موارد زوال عقل در سراسر جهان با پرداختن به 14 عامل خطر قابل اصلاح، به طور بالقوه قابل پیشگیری هستند. این افزایش نسبت به تخمین 40٪ آنها در سال 2020، نشان دهنده افزایش اعتماد علمی به پیشگیری است.

۱۴ عامل خطر قابل اصلاح را در ادامه آورده ایم:

اوایل زندگی:

سطح پایین تحصیلات

میانسالی (۱۸ تا ۶۵ سال):

کاهش شنوایی، فشار خون بالا، چاقی، سیگار کشیدن، افسردگی، عدم فعالیت بدنی، دیابت، مصرف بیش از حد الکل، آسیب تروماتیک مغزی

اواخر زندگی (۶۵ سال به بالا):

انزوای اجتماعی، آلودگی هوا و دو عامل جدید اضافه شده، کاهش بینایی درمان نشده و کلسترول LDL بالامداخلات میانسالی بیشترین تأثیر تجمعی را بر کاهش خطر زوال عقل دارند. این بدان معناست که عادات و انتخاب‌های بهداشتی که در دهه‌های ۴۰، ۵۰ و اوایل ۶۰ سالگی انجام می‌دهید، مانند ورزش منظم، مدیریت فشار خون، درمان کاهش شنوایی و حفظ ارتباطات اجتماعی، ممکن است بیش از هر چیز دیگری برای محافظت از مغز شما مفید هستند.

تحقیقات و شواهد نشان می‌دهند که زوال عقل به طور فزاینده‌ای به عنوان یک بیماری با ریشه‌های عمیق سبک زندگی، اجتماعی و محیطی رخ می دهد نه صرفاً یک ویژگی اجتناب‌ناپذیر پیری.

هنوز فرصت وجو دارد، نگران نشوید!

دلیل اهمیت همه اینها، مفهوم پنجره فرصت است. دانشمندانی که مرحله پیش بالینی زوال عقل را مطالعه می‌کنند، با این فرضیه تحقیقات را ادامه می دهند که اگر بتوانیم در طول مرحله خاموش، قبل از شروع موج دوم و مخرب تخریب عصبی، آن را شناسایی و مداخله کنیم، ممکن است بتوانیم علائم زوال عقل را به طور کامل کند، به تأخیر بیندازیم یا حتی از آن جلوگیری کنیم.

بعبارتی “دوره طولانی پیش از بروز علائم این بیماری، فرصت‌هایی را برای تشخیص زودهنگام و مداخله/پیشگیری زودهنگام از علائم زوال عقل ایجاد می‌کند.”

پیشرفت در مطالعات آزمایشگاهی

پیشرفت‌ در آزمایشات، بسیار دلگرم کننده است. آزمایش‌های مبتنی بر خون که پروتئین‌های آمیلوئید و تاو را اندازه‌گیری می‌کنند، تصویربرداری PET و مدل‌های پیری مغز مبتنی بر MRI به طور فزاینده‌ای در محیط‌های تحقیقاتی برای تشخیص آسیب‌شناسی آلزایمر قبل از بروز هرگونه علائمی مورد استفاده قرار می‌گیرند. تأیید دو داروی ایمونوتراپی ضد آمیلوئید (لکانماب و دونانماب) توسط FDA در سال‌های 2023 و 2024 به طور خاص برای بیماری آلزایمر در مراحل اولیه، نشان دهنده این تغییر است، مدل درمانی در حال حرکت به سمت پیشرفت است.

آنچه اکنون می‌توانید انجام دهید:

بر اساس تحقیقات جدید به این موارد بیشتر دقت کنید:

1- از نظر جسمی فعال بمانید. ورزش یکی از عوامل محافظتی است که در هر بررسی مهم به طور مداوم مورد حمایت قرار گرفته است.

2-از شنوایی و بینایی خود محافظت کنید. غربالگری و درمان زودهنگام نقص شنوایی را انجام دهید. کم شنوایی درمان نشده به تنهایی با خطر زوال عقل به طور قابل توجهی بالاتر همراه است.

3-سلامت قلب و عروق را مدیریت کنید. فشار خون، کلسترول و قند خون را کنترل کنید. آنچه برای قلب مفید است برای مغز نیز مفید است.

4-از نظر اجتماعی و ذهنی درگیر بمانید. تحریک شناختی در محیط‌های کاری و اجتماعی با کاهش خطر زوال عقل مرتبط بوده است.

5-خواب را جدی بگیرید. کیفیت پایین خواب، اختلالات خواب REM و اختلالات خواب با کاهش شناختی تسریع شده مرتبط هستند.

6-افسردگی را درمان کنید. آن را نادیده نگیرید یا عادی جلوه ندهید. اکنون شواهد، افسردگی را در هر مرحله از زندگی با افزایش خطر زوال عقل مرتبط می‌دانند.

7-از سیگار کشیدن خودداری کنید. هر دو از عوامل خطر زوال عقل مستقل با پایه‌های قوی شواهد هستند.

زوال عقل خود را اعلام نمی‌کند. به در نمی‌کوبد؛ سال‌ها قبل از اینکه کسی متوجه شود، به آرامی و بی‌صدا از زیر آن نفوذ می‌کند.

مغز مدت‌ها قبل از ذهن تغییر می‌کند، و قدرتمندترین فرصت‌ها برای مداخله دقیقاً در آن سکوت بینابین وجود دارد. آگاهی نه تنها معنادار است، بلکه ممکن است یکی از مهم‌ترین ابزارهایی باشد که ما در اختیار داریم.