درباره سنگ کلیه و پیشگیری از آن
سنگ کلیه در کنار درد زایمان و دندان درد یکی از شاه دردهای علم پزشکی است.
درباره سنگ کلیه و پیشگیری از آن
از مشخصات درد سنگ کلیه این است که ناگهانی بوده با تهوع و استفراغ همراه است و حالت موجی دارد یعنی درد اصطلاحا میگیرد و ول میکند. بیمار بهشدت بیقرار میشود و بهدنبال راهی برای کاهش درد میگردد.
اگر کسی سنگ کلیه داشته باشد الزاما درد هم دارد؟
نه، ممکن است سنگ در کلیه یا سایر بخشهای سیستم ادراری بیمار گیر کرده باشد و کلیه را از کار انداخته یا به آن صدمه رسانده باشد و کوچکترین علامتی هم نداشته باشد.
از طرفی امکان دارد سنگریزه کوچکی از جای خود حرکت کرده و شدیدترین دردها را در پهلوی بیمار ایجاد کند یا اینکه ممکن است فردی بهطور اتفاقی آزمایش بدهد یا سونوگرافی انجام دهد و متوجه سنگ بزرگ شاخ گوزنی در کلیه خود بشود بدون اینکه کوچکترین علامتی داشته باشد.
یکی از نمونههای سنگ، تشکیل سنگ در مثانه است که میتواند باعث احتباس و قطع ناگهانی ادرار شود. این حالت هم بدون علامت قبلی و بهطور ناگهانی اتفاق میافتد.
اصلاً به چه دلیلی سنگ کلیه ایجاد میشود؟
دلایل مختلفی وجود دارد. در برخی موارد علت ایجاد سنگ نامعلوم است. اما یک علت ایجاد آن ارث است. در کسانی که پدر یا مادرشان کلیه سنگساز داشتهاند احتمال بروز سنگ بالاتر است. در کلیه این افراد کلسیم بیشتری دفع میشود یا اینکه موادی به نام مهارکننده در ادرار این افراد وجود ندارد که میتواند باعث ایجاد سنگ شود.
برخی بیماریهای ارثی خاص هم میتواند باعث تسریع سنگسازی شود. بیماریهای مادرزادی و انسداد در سیستم کلیوی و مجاری ادرار هم میتواند باعث تشکیل سنگ شود چون ادرار در ناحیه انسداد جمع وته نشین شده و دفع نمیشود.
همین تهنشینشدن میتواند باعث تسریع سنگسازی شود. علت دیگر شغل است. در کشورهای صنعتی افرادی که پشت میزنشین هستند و شغلشان با تحرک کمی همراه است بیشتر در معرض سنگ کلیه هستند.
رژیم و عادات غذایی هم در ایجاد سنگ کلیه نقش دارد. برخی از افراد پروتئین زیادی مصرف میکنند. منظور مصرف زیاد از حد موادی مثل گوشت قرمز، لبنیات، خامه و کلهپاچه است. در عین حال مصرف زیاد نمک هم مزید بر علت میشود. پروتئین و قند و نمک زیاد در کنار مصرف کم آب باعث تسریع سنگسازی میشود.
یکی دیگر از علتهای تشکیل سنگ وجود عفونتهای ادراری مکرر است. وجود برخی از باکتریهای عفونتزا میتواند باعث تشدید سنگسازی شود.
وضعیت آب و هوا در تشکیل سنگ کلیه نقش دارد؟
بله، مناطق جغرافیایی هم در تشکیل سنگ نقش دارد. سنگ کلیه در ساکنین مناطق گرم و مرطوب بیشتر تشکیل میشود مثلاً در شمال ایران.
با توجه به اینکه گفتید ممکن است سنگ کلیه اصلاً علامت نداشته باشد بیمار از کجا باید متوجه چنین مشکلی شود؟
اگر بیمار دردی مشابه آنچه گفتیم داشته باشد احتمال اینکه سنگ کلیه داشته باشد زیاد است. اما جدا از این توصیه میکنیم هر فردی حتی اگر هیچگونه علامت و مشکل کلیوی نداشته باشد باید دو بار در سال از نظر وضعیت کلیه و مجاری ادرار معاینه و آزمایش شود. انجام یک سونوگرافی و آزمایش ادرار ساده در بسیاری از مواقع باعث تشخیص سریع بیماری میشود.
سنگهای با قطر کمتر از ۴ میلیمتر در ۹۰ درصد موارد اصلا نیازی به درمان ندارد و خودبهخود دفع میشود. با مصرف مایعات، تحرک و فعالیت بدنی و یکسری از داروها سنگ دفع میشود و چون کوچک هستند هنگام دفع، درد خاصی ایجاد نمیکند. سنگهای بین ۶-۴ میلیمتر تا ۷۰ درصد خودبهخود دفع میشود.
در نتیجه اگر سنگ تشخیص داده شود و اندازهاش کمتر از ۶ میلیمتر باشد ۴هفته زمان درنظر میگیریم تا دفع شود. در این مدت بیمار مایعات فراوان همراه با دارو مصرف کرده و فعالیت بدنیاش را افزایش میدهد تا سنگ دفع شود. اما اگر سنگ بالای ۶میلیمتر بود باید درمان دیگری را در نظر بگیریم.
در درجه اول اگر علت زمینهای مانند انسداد یا عفونت ادراری وجود داشته باشد سعی میکنیم آن را برطرف نماییم. سپس در مرحله درمان سنگ اگر اندازه سنگ کلیه بین ۶تا۱۵ میلی متر باشد با سنگشکنی برون اندامی در عرض ۳جلسه خرد میشود.
بیمار بهصورت سرپایی و بدون گرفتن بیهوشی و بدون بستری شدن، زیر دستگاه سنگ شکن میخوابد و امواج اولتراسونیک که روی سنگ متمرکز شده آنرا خرد میکند.
بسیاری از بیماران از روشهای جراحی برای خارج کردن سنگ وحشت دارند. واقعاً چند درصد از بیماران مبتلا به سنگ کلیه باید تحت عمل جراحی قرار بگیرند؟
امروزه خوشبختانه بیشتر از ۹۵ درصد از سنگهای سیستم ادراری نیاز به جراحی باز ندارد. درگذشته برای خارج کردن این سنگها از جراحی باز با برشهای یک وجبی در شکم یا پهلوی بیمار استفاده میکردند.
در نتیجه همین شکاف جراحی باعث زمین گیر شدن بیمار و درد بیشتر میشد و جای ۱۵-۱۰ بخیه روی شکم بیمار اصلاً وضعیت جالبی نداشت ولی خوشبختانه در حال حاضر ما روشهایی کاملاً محافظهکارانه برای درمان سنگهای کلیه در اختیار داریم که درد و ناراحتی بیمار در آنها بسیار بسیار اندک بوده و قابل مقایسه با روشهای قدیمی جراحی باز نیست.
نمکزدن زیاد به غذا باعث رسوب املاح و تشدید سنگسازی میشود. توصیه بعدی تعدیل رژیم غذاییاست. در گذشته به افرادی که کلیه سنگساز داشتند میگفتند گوشت نخور، نمک نخور، لبنیات نخور، شکلات نخور، تخم مرغ نخور، نوشابه نخور و… خوب بیمار میگفت پس چی بخورم؟!
شما فرض کنید یک بیمار جوان که کلیهاش سنگساز است نمیتواند چنین رژیم غذایی وحشتناکی را اجرا کند. امروزه توصیه ما تعدیل رژیم غذاییاست. ما نمیگوییم هیچچیز نخور، بلکه میگوییم همه چیز بخور ولی در حد اعتدال. مثلاً گوشت و لبنیات یک وعده در روز مصرف شود.
البته تمام اینها به شرطی است که بیمار مایعات فراوان مصرف کند. مصرف مایعات اصلیترین کلید سلامت کلیهها است.
برای تامین سلامت کلیهها، یک فرد عادی و سالم باید چقدر در طول روز آب بخورد؟
افراد عادی که کلیههای سالمی دارند، در ۲۴ ساعت باید دست کم ۲ لیتر آب مصرف کنند. به عبارت سادهتر باید هر سه ساعت یک لیوان آب مصرف شود. این مقدار در ماههای گرم سال افزایش مییابد و باید حدود ۳ لیتر در روز باشد. افرادی که کلیه سنگساز دارند باید بیشتر از افراد عادی مایعات، مصرف کنند.
بهترین مایعات آب آشامیدنی سالم و تصفیه شده است. در کنار آب، چای کمرنگ و ماءالشعیر هم مایعات مفیدی هستند ولی هرگز جای آب را نمیگیرند.
در ماههای سرد سال بسیاری از مردم از نوشیدن آب به مقدار کافی غافل میشوند. چطور متوجه شویم که مقدار آبی که مصرف کردهایم کافی بوده یا نه؟
مهمترین معیار، رنگ ادرار است. اگر مایعات به حد کافی مصرف شده باشد ادرار باید صاف، به رنگ زرد روشن و شفاف باشد. ادرار نباید غلیظ و پررنگ باشد. اگر ادرار غلیظ و رنگ آن تیره باشد بدین معناست که فرد مایعات کافی مصرف نکرده است.
رنگ ادرار غلیظ و پررنگ بهمدت طولانی میتواند به کلیه صدمه زده و زمینه را برای عفونتهای ادراری یا تشکیل سنگ فراهم کند.
