امنیت فناوری به یکی از دغدغههای اصلی صنایع تبدیل شده است
تریتا نیوز /الینا مستعدی -در سومین رویداد ایران پتروکم نشست تخصصی «امنیت تولید در پتروشیمی؛ پیوند داخلیسازی تجهیزات فناوری و تابآوری صنعتی» باهدف بررسی نقش فناوری در پایداری و امنیت تولید و همچنین تبیین تهدیدات نوظهور فناورانه در صنایع پتروشیمی برگزار شد.
به گزارش تریتا نیوز به نقل از روابطعمومی شرکت صنایع پتروشیمی خلیجفارس، در این نشست که در مرکز همایشهای بینالمللی کیش برگزار شد، ضمن پرداختن به فرصتها و چالشهای فناوریهای نوین، بر اهمیت داخلیسازی تجهیزات، توسعه فناوری تحت کنترل داخلی و نقش آن در پیشگیری از تهدیدات، مصونسازی صنعت و افزایش تابآوری صنعتی تأکید شد.
* امنیت تولید در پتروشیمی باتکیهبر داخلیسازی فناوری، محور نشست تخصصی هلدینگ خلیجفارس
مدیر سلامت، ایمنی و محیطزیست گروه صنایع پتروشیمی خلیجفارس، در ابتدا نشست «امنیت تولید در پتروشیمی؛ پیوند داخلیسازی تجهیزات فناوری و تابآوری صنعتی» با اشاره به محورهای اصلی این رویداد، گفت: این نشست با حضور دو سخنران تخصصی، آقای دکتر سیفی مدیرعامل شرکت اوژن تدبیر پارس و آقای مهندس صادقی مسئول ایمنی فرایند شرکت پتروشیمی پارس برگزار میشود و تمرکز آن بر بررسی ابعاد مختلف نقش فناوری در امنیت و پایداری تولید است.
محمدعلی خادمیان با بیان اینکه فناوری در ذات خود برای ایجاد رفاه، امنیت، ایمنی و آسایش در زندگی بشر توسعهیافته است، افزود: در کنار جنبههای مثبت، گاهی استفادههای ناصواب از فناوری، نیمه پنهان و تهدیدآمیز آن را آشکار میکند. متأسفانه در سالهای اخیر، چه در داخل کشور و چه در سطح بینالمللی، شاهد وقایعی بودهایم که از بستر فناوری برای واردکردن آسیبهای جدی استفاده شده است.
وی ادامه داد: از حملات سایبری و سوءاستفاده از بستر اینترنت گرفته تا مواردی نظیر نفوذهای فناورانه و استفاده از تجهیزات آلوده در برخی صنایع، همگی نشان میدهد که تهدیدات نوین، شکل پیچیدهتر و فناورانهتری به خود گرفتهاند. نمونههای جهانی این موضوع نیز بهوضوح قابلمشاهده است و نشان میدهد امنیت فناوری به یکی از دغدغههای اصلی صنایع تبدیل شده است.
مدیر سلامت، ایمنی و محیطزیست گروه صنایع پتروشیمی خلیجفارس با تأکید بر نقش تولید داخل در مقابله پیشگیرانه با این تهدیدات تصریح کرد: یکی از راهکارهای اساسی برای کاهش ریسکها، تقویت داخلیسازی تجهیزات و توسعه فناوری تحت کنترل داخلی است. این رویکرد میتواند بستر تهدید را تا حد زیادی حذف کرده، به مصونسازی صنعت کمک کند و تابآوری صنعتی را به طور معناداری افزایش دهد.
* امنیت تولید در پتروشیمی؛ از داخلیسازی تجهیزات تا تابآوری صنعتی
در ادامه این نشست؛ مدیرعامل شرکت اوژن تدبیر پارس با اشاره به اهمیت موضوع امنیت تولید در صنایع پتروشیمی گفت: در هر کسبوکار و بهویژه در صنعت پتروشیمی که یک صنعت زیرساختی و درآمدزا برای کشور محسوب میشود، مهمترین اصل این است که فرایند تولید به توقف منجر نشود.
محمد سیفی با تأکید بر اینکه توقف تولید بزرگترین ریسک یک مجموعه پتروشیمی است، افزود: پتروشیمی صنعتی است که باید تولید مستمر و پایدار داشته باشد و توقف در آن به معنای ازدسترفتن سرمایهگذاریهای بلندمدت، اختلال در زنجیره ارزش و آسیب به اقتصاد کشور است؛ بنابراین زمانی که از امنیت تولید صحبت میکنیم، منظور تضمین استمرار و پایداری تولید و همچنین پیشبینی و مدیریت رویدادهایی است که میتوانند این روند را مختل کنند.
وی خاطرنشان کرد: هر عاملی که بتواند تولید را متوقف کند، یک تهدید امنیتی به شمار میآید؛ چه این تهدید سایبری باشد، چه ژئوپلیتیکی، چه ناشی از زنجیره تأمین، نیروی انسانی یا تجهیزات.
*ویژگیهای ذاتی صنعت پتروشیمی و حساسیت تولید پیوسته
مدیرعامل شرکت اوژن تدبیر پارس با تشریح ویژگیهای صنعت پتروشیمی اظهار داشت: این صنعت متشکل از فرایندهای پیوسته و توقفناپذیر است، تجهیزات پیچیده و سرمایهگذاریهای عظیمی در آن صورتگرفته و چرخه عمر تجهیزات طولانیمدت تعریف شده است. ازسویدیگر، وابستگی شدید به خوراک و پیوستگی زنجیره تولید باعث میشود کوچکترین اختلال، اثر دومینویی ایجاد کرده و کل فرایند را تحتتأثیر قرار دهد.
وی تصریح کرد: برای دستیابی به امنیت تولید، سه محور اصلی باید بهصورت یکپارچه دیده شوند؛ داخلیسازی تجهیزات، فناوری و تابآوری صنعتی. این سه عنصر اگر در کنار هم قرار گیرند، میتوانند امنیت تولید را تضمین کنند.
داخلیسازی؛ فراتر از مونتاژ و تولید داخلی
سیفی با تأکید بر اینکه داخلیسازی صرفاً به معنای مونتاژ یا تولید داخلی نیست، گفت: داخلیسازی واقعی زمانی محقق میشود که تملک دانش طراحی، شناخت چرخه عمر تجهیزات، توان تحقیقوتوسعه، نگهداشت، تعمیر، ارتقا و برنامهریزی جایگزینی در اختیار صنعت باشد. ما باید بدانیم تجهیزی که استفاده میکنیم، چه زمانی نیاز به تعویض دارد و از چه زمانی باید برای جایگزینی آن برنامهریزی کنیم.
وی افزود: داخلیسازی زمانی اثربخش است که به توانمندی پایدار منجر شود، نه وابستگی جدید. در غیر این صورت، خود داخلیسازی میتواند به یک تهدید تبدیل شود.
مدیرعامل شرکت اوژن تدبیر پارس با اشاره به ریسکهای زنجیره تأمین گفت: هرچه حلقههای زنجیره تأمین بیشتر باشد، میزان وابستگی و ریسک نیز افزایش مییابد. شناسایی تجهیزات حیاتی و بررسی تأثیر اختلال هرکدام بر تولید ضروری است. برخی تجهیزات ممکن است در صورت خرابی، تنها یک اختلال کوتاهمدت ایجاد کنند، اما برخی دیگر میتوانند کل خط تولید را متوقف کنند.
وی افزود: در سالهای اخیر، بیش از ۵۰ درصد اختلالات صنعتی در دنیا ناشی از مشکلات زنجیره تأمین بوده است. وابستگی تک منبعی، ریسکهای لایه دوم تأمینکنندگان و نبود شفافیت در زنجیره تأمین از جمله تهدیدات جدی برای استمرار تولید محسوب میشود.
*هزینه واقعی توقف تولید؛ مبنای تصمیمگیری برای داخلیسازی
سیفی با تأکید بر اهمیت محاسبه هزینه واقعی توقف تولید گفت: توقف تولید تنها به معنای ازدسترفتن فروش روزانه نیست، بلکه هزینههای جانبی متعددی از جمله ازدستدادن بازار، کاهش سهم رقابتی، هزینه نیروی انسانی و هزینههای بازیابی را به دنبال دارد. بر اساس آمارهای بینالمللی، هر توقف تولید میتواند بین یک تا پنج میلیون دلار هزینه مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند که بیش از ۶۰ درصد آن به خرابی یا عدم دسترسی به تجهیزات حیاتی مربوط است.
مدیرعامل شرکت اوژن تدبیر پارس با اشاره به مفهوم فناوری گفت: فناوری فراتر از واردات تجهیزات پیشرفته است. فناوری یعنی مالکیت دانش طراحی، دانش بهرهبرداری، عیبیابی، مدیریت و پیشبینی خطا. زمانی که سازمان مالک دانش فناوری باشد، میتواند خطاها را پیشبینی کرده و برای آنها از قبل برنامه داشته باشد.
وی افزود: ارتباط مؤثر صنعت با دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان، فعالیتهای تحقیقوتوسعه، مهندسی معکوس، شبیهسازی و تست تجهیزات، نقش کلیدی در ارتقای سطح فناوری دارد. شرکتهایی که مالک فناوری کلیدی خود هستند، تا ۳۰ درصد زمان توقف تولید کمتری را تجربه میکنند.
سیفی خروج نخبگان را یکی از چالشهای جدی حوزه فناوری دانست و تصریح کرد: مستندسازی و مدیریت دانش در سازمانها اهمیت بالایی دارد. اگر دانش تنها در اختیار افراد باشد و منتقل نشود، با خروج آن فرد، سازمان دچار آسیب میشود. فناوری باید به دانش انباشته و سازمانی تبدیل شود.
* تابآوری صنعتی؛ شرط بقا در محیطهای پرعدمقطعیت
وی تابآوری صنعتی را حلقه سوم امنیت تولید معرفی کرد و گفت: تابآوری به معنای توان تحمل اختلال و بازگشت سریع به شرایط عادی با کمترین هزینه و زمان است. تابآوری با ایمنی متفاوت است؛ ایمنی به دنبال پیشگیری از حادثه است، اما تابآوری به ادامه عملکرد پس از وقوع شرایط غیرعادی میپردازد.
مدیرعامل شرکت اوژن تدبیر پارس تأکید کرد: تابآوری یک محصول یا پروژه مقطعی نیست، بلکه نیازمند حکمرانی، سیاستگذاری، مشارکت کل سازمان و اجرای سناریوهای بحران است. سازمانها باید بدانند چه عواملی میتوانند آنها را از پا درآورند؛ از تجهیزات و فرایندها گرفته تا وابستگی به افراد کلیدی.
وی افزود: گزارشهای جهانی نشان میدهد بیش از ۶۰ درصد شرکتهای صنعتی بزرگ در پنج سال گذشته حداقل یک اختلال جدی عملیاتی را تجربه کردهاند و سازمانهایی که فاقد برنامه تابآوری بودهاند، زمان بازگشت به تولیدشان تا چهار برابر بیشتر بوده است.
سیفی با اشاره به استانداردهای بینالمللی تابآوری و تداوم کسبوکار گفت: اجرای استانداردها، برگزاری مانورهای عملیاتی، تست سناریوهای بحران و استفاده از هوشمندسازی و تحلیل دادهها میتواند به تصمیمگیری دقیقتر و پیشدستانه کمک کند. حکمرانی داده و استفاده هوشمندانه از فناوریهای نوین، ابزار مهمی برای افزایش تابآوری است.
مدیرعامل شرکت اوژن تدبیر پارس در پایان تأکید کرد: امنیت تولید یک انتخاب و رویکرد راهبردی است و با چند پروژه مقطعی یا اقدامات پراکنده محقق نمیشود. این موضوع نیازمند معماری آگاهانه سازمان، تصمیمگیری مبتنی بر داده، سرمایهگذاری هدفمند و حرکت از نگاه واکنشی به نگاه پیشدستانه است تا صنعت پتروشیمی بتواند در شرایط پیچیده و پرریسک امروز، تولیدی پایدار، ایمن و تابآور داشته باشد.
* چالشهای امنیت تولید و نقش آن در ارتقای تابآوری سازمانی
در ادامه این نشست؛ مسئول ایمنی فرایند شرکت پتروشیمی پارس با تأکید بر اهمیت پیوند میان امنیت تولید و تابآوری سازمانی گفت: موضوعی که امروز درباره آن صحبت میکنیم، چالشهایی است که مستقیماً با ارتقای تابآوری سازمانها در صنایع فرایندی در ارتباط است و لازم است این موضوع با نگاهی عمیقتر و واقعبینانه مورد بررسی قرار گیرد.
علیرضا صادقی افزود: در بحث امنیت تولید، نباید صرفاً تولید داخل را بهعنوان راهحل نهایی در نظر گرفت. تولید داخل مزایای متعددی دارد، اما اگر صرفاً با این نگاه جلو برویم که با داخلیسازی، تمامی ریسکهای سایبری، امنیتی و عملیاتی پوشش داده میشود، دچار خطای راهبردی خواهیم شد. لازم است تمامی ابعاد پنهان و آشکار امنیت در تولید داخل موردتوجه قرار گیرد.
صادقی با اشاره به منابع تخصصی مورداستفاده در این حوزه اظهار داشت: در حوزه مدیریت امنیت سایبری در صنایع فرایندی، کتابی که در سال ۲۰۲۱ منتشر شده، به طور ویژه بر لزوم یکپارچهسازی امنیت سایبری تأکید دارد. همچنین استانداردهای ۷۸۰ و ۷۸۱ بهصورت مشخص به ارزیابی ریسکهای امنیتی در صنایع پتروشیمی و ارائه راهنماهای تکمیلی در این زمینه پرداختهاند.
وی افزود: زمانی که درباره امنیت در صنایع پتروشیمی صحبت میکنیم، باید واقعیتها را بپذیریم و بر اساس تعاریف دقیق و علمی وارد این حوزه شویم، نه صرفاً با برداشتهای کلی و سادهانگارانه.
*تعریف ایمنی؛ مفهومی نسبی و وابسته به سطح اشراف
مسئول ایمنی فرایند شرکت پتروشیمی پارس با اشاره به مفهوم ایمنی گفت: ایمنی معمولاً بهصورت ساده بهعنوان دوری از خطر تعریف میشود، اما این مفهوم نسبی است. ممکن است یک موضوع از نگاه گروهی ایمن تلقی شود، اما از دیدگاه گروهی دیگر ناایمن باشد. این تفاوت برداشتها ناشی از سطح دانش، تجربه و اشراف افراد نسبت به موضوع است.
وی ادامه داد: هرچه نگاه ما چندبعدیتر باشد و بتوانیم نقاط ضعف، قوت، فرصتها و تهدیدها را بهتر ببینیم، قضاوت ما نسبت به ایمنی نیز دقیقتر خواهد شد. این دقیقاً همان نقطهای است که در منابع تخصصی امنیت سایبری و ایمنی فرایندی به آن پرداخته میشود.
صادقی با اشاره به مفهوم «آسیبپذیری» در صنایع فرایندی گفت: یکی از نکات مهمی که در منابع تخصصی به آن اشاره میشود، وجود آسیبپذیریهای پنهان در فناوریهاست. زمانی که یک تکنولوژی یا لایسنس از یک تأمینکننده دریافت میشود، ممکن است زوایای پنهانی وجود داشته باشد که مصرفکننده از آنها آگاه نیست.
وی افزود: حتی در شرایطی که خودمان تولیدکننده هستیم نیز ممکن است تمامی ابعاد امنیتی و فنی کار را نبینیم. لازم است از نگاه رقبا و مصرفکنندگان به سیستم خود نگاه کنیم تا نقاط آسیبپذیر شناسایی شود.
*اسرار تجاری و محدودیت انتقال دانش فرایندی
مسئول ایمنی فرایند پتروشیمی پارس با اشاره به الزامات سیستمهای مدیریت ایمنی فرایند گفت: در مدلهای استانداردی مانند OSHA PSM، موضوع اسرار تجاری مطرح است. بسیاری از تولیدکنندگان برای حفظ مزیت رقابتی خود، بخشی از دانش فرایندی و اطلاعات فنی را منتقل نمیکنند و همین مسئله میتواند منجر به ایجاد خلأهای امنیتی شود.
وی در تشریح مفهوم تابآوری اظهار داشت: تابآوری به این معناست که سیستم در شرایط نامطلوب نیز بتواند عملکرد مطلوب خود را حفظ کند. در صنایع حساس و حیاتی، حتی در شرایط بحرانی مانند جنگ یا بحرانهای بزرگ، تداوم تولید یک ضرورت است و نباید متوقف شود.
*تهدیدات انسانی و سایبری؛ از درون و بیرون سازمان
صادقی با اشاره به انواع تهدیدات امنیتی گفت: تهدید میتواند از بیرون سازمان باشد یا از درون آن؛ از کارکنان ناراضی گرفته تا خرابکاریهای هدفمند یا حملات سایبری سازمانیافته. این موضوعات ادبیات شناختهشدهای در حوزه امنیت صنعتی دارد و باید بهصورت جدی موردتوجه قرار گیرد.
نمونههای واقعی از حملات سایبری به صنایع حیاتی
وی با اشاره به نمونههای واقعی گفت: در سال ۲۰۱۴ یک کارخانه فولاد در آلمان بانفوذ به شبکه IT و سیستم کنترل کوره دچار خسارات سنگین شد. پیش از آن نیز در سال ۲۰۱۰، حمله سایبری به سانتریفیوژها یکی از اولین تجربیات جدی در این حوزه بود. همچنین حملات صورتگرفته به تأسیسات آرامکو و شبکههای توزیع گاز در آمریکا نمونههای دیگری از این تهدیدات هستند.
مسئول ایمنی فرایند پتروشیمی پارس تأکید کرد: با رشد روزافزون فناوری، لازم است سپرهای دفاعی نیز به همان نسبت تقویت شوند. چه در نقش کارفرما و چه در جایگاه تأمینکننده، باید تمامی زوایای امنیتی در طول چرخه عمر تجهیزات و خدمات دیده شود.
*امنیت در چرخه عمر تجهیزات و سیستمها
وی افزود: بر اساس استانداردهایی مانند ISO/IEC 17776، امنیت باید در کل چرخه عمر تجهیزات، سیستمها و فرایندها لحاظ شود. امنیت میتواند در حوزه نیروی انسانی، تجهیزات یا سیستمهای کنترلی تعریف شود و نباید بهصورت مقطعی به آن نگاه کرد.
صادقی تصریح کرد: اگر میخواهیم تابآور باشیم، باید همواره در حالت آمادگی قرار داشته باشیم. شناسایی عوامل ناکارآمدی سیستمها، تجهیزات کنترلی و ریسکهای پنهان، لازمه دستیابی به تابآوری واقعی است و برای هر عامل شناساییشده باید کنترلهای متناسب تعریف شود.
وی خاطرنشان کرد: ارزیابی ریسک باید با نگاه چرخه عمر انجام شود. ممکن است تجهیزی در کوتاهمدت عملکرد مناسبی داشته باشد، اما در بلندمدت موجب ایجاد فرسودگی یا اختلال در سیستم شود؛ بنابراین مطالعات اولیه و تحلیلهای بلندمدت اهمیت بالایی دارند.
*تغییر؛ تنها ثابت دنیای امروز
مسئول ایمنی فرایند شرکت پتروشیمی پارس در پایان تأکید کرد: تنها چیز ثابت در دنیای امروز، تغییر است. ما باید خودمان را با این تغییرات هماهنگ کنیم و سرعت واکنش سازمانی را افزایش دهیم. برای دستیابی به تداوم کسبوکار و یک BCM قوی، نیازمند زیرساختهای قدرتمند مدیریت بحران و نگاه پایهای به امنیت و تابآوری هستیم.
وی افزود: امنیت تولید و تابآوری سازمانی با آموزش مستمر، افزایش دانش، پذیرش نقد و پیشنهاد و حفظ یکپارچگی سیستمها محقق میشود و این مسیر نیازمند نگاه بلندمدت و راهبردی است.
در بخش پایانی این نشست، اعضای حاضر به طرح دیدگاهها، پرسشها و دغدغههای تخصصی خود پرداخته و موضوعات مطرحشده از سوی سخنرانان مورد بحثوبررسی قرار گرفت. این بخش با تبادل نظر کارشناسی و پاسخگویی به پرسشها همراه بود و فرصتی برای تعمیق مباحث و بررسی راهکارهای عملی در حوزه امنیت تولید و تابآوری صنعتی فراهم کرد.
